بېتائىن سۈتتىن ئايرىلغان چوشقا بالىلىرىنىڭ ئاشقازىنىغا ئىجابىي تەسىر كۆرسىتىدۇ، ئەمما ئۈچەي ساغلاملىقىنى قوللاش ياكى سۈتتىن ئايرىش مەزگىلىدىكى ئىچ سۈرۈش مەسىلىلىرىنى ئازايتىش ئۈچۈن مۇمكىن بولغان قوشۇمچە ماددىلارنى ئويلاشقاندا، كۆپىنچە ئۇنتۇلۇپ قالىدۇ. بېتائىننى يەمگە ئىقتىدارلىق ئوزۇقلۇق ماددىسى سۈپىتىدە قوشۇش ھايۋانلارغا ھەر خىل تەسىر كۆرسىتىدۇ.
بىرىنچىدىن، بېتايىن ئاساسلىقى ھايۋان جىگىرىدە ئىنتايىن كۈچلۈك مېتىل گۇرۇپپىسىنى بېرىش ئىقتىدارىغا ئىگە. مۇقىمسىز مېتىل گۇرۇپپىلىرىنىڭ يۆتكىلىشى سەۋەبىدىن، مېتىئونىن، كارنىتىن ۋە كرېئاتىن قاتارلىق ھەر خىل بىرىكمىلەرنىڭ سىنتېزى كۈچىيىدۇ. شۇڭا، بېتايىن ھايۋانلارنىڭ ئاقسىل، ماي ۋە ئېنېرگىيە ئالمىشىشىغا تەسىر كۆرسىتىپ، ئۆلۈكنىڭ تەركىبىنى پايدىلىق ئۆزگەرتىدۇ.
ئىككىنچىدىن، بېتائىننى يەم-خەشەككە قوغداش خاراكتېرلىك ئورگانىك سىڭىپ كىرىش رولىنى ئوينايدۇ. بېتائىن ئوسموپروتېكتور رولىنى ئوينايدۇ، بولۇپمۇ بېسىم مەزگىلىدە پۈتۈن بەدەندىكى ھۈجەيرىلەرنىڭ سۇيۇقلۇق تەڭپۇڭلۇقىنى ۋە ھۈجەيرە پائالىيىتىنى ساقلىشىغا ياردەم بېرىدۇ. بۇنىڭ داڭلىق مىسالى بېتائىننىڭ ئىسسىقلىق بېسىمىدىن ئازاب چېكىۋاتقان ھايۋانلارغا بولغان پايدىلىق تەسىرىدۇر.
بېتائىننى سۇسىز ياكى گىدروخلورىد شەكلىدە قوشۇشنىڭ ھايۋانلارنىڭ ئىقتىدارىغا بولغان ھەر خىل پايدىلىق تەسىرى بايان قىلىنغان. بۇ ماقالە بېتائىننى سۈتتىن ئايرىلغان چوشقا بالىلىرىنىڭ ئۈچەي ساغلاملىقىنى قوللاش ئۈچۈن يەم-خەشەك قوشۇمچە ماددىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىشنىڭ نۇرغۇن ئېھتىماللىقلىرىغا مەركەزلىشىدۇ.
بىر قانچە بېتائىن تەتقىقاتىدا بېتائىننىڭ چوشقا ئىلى ۋە چوڭ ئۈچەيدىكى ئوزۇقلۇق ماددىلارنىڭ ھەزىم قىلىنىشىغا تەسىرى بايان قىلىنغان. ئىلى ئۈچەيدىكى تالا ھەزىم قىلىنىشىنىڭ ئېشىشىنى قايتا-قايتا كۆزىتىش نەتىجىسىدە (خام تالا ياكى نېيترال ۋە كىسلاتالىق يۇيۇش سۇيۇقلۇقى تالاسى) بېتائىننىڭ ئىنچىكە ئۈچەيدە باكتېرىيە ئېچىتىشنى قوزغىتىدىغانلىقى، چۈنكى ئېنتېروسىتلار تالا پارچىلىغۇچى ئېنزىملارنى ئىشلەپچىقىرمايدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. تالالىق ئۆسۈملۈك قىسىملىرىدا مىكرو ئورگانىزم تالالىرى پارچىلانغاندا قويۇپ بېرىلىدىغان ئوزۇقلۇق ماددىلار بار. شۇڭا، قۇرۇق ماددا ۋە خام كۈلنىڭ ھەزىم قىلىنىشىدىمۇ ياخشىلىنىش كۆرۈلگەن. پۈتۈن ئاشقازان-ئۈچەي يولى سەۋىيەسىدە، ھەر كىلوگرامغا 800 مىللىگرام بېتائىن يېگەن چوشقا بالىلىرىدا خام ئاقسىل (%6.4) ۋە قۇرۇق ماددىلارنىڭ (%4.2) ھەزىم قىلىنىشى ياخشىلانغان. بۇنىڭدىن باشقا، يەنە بىر تەتقىقاتتا خام ئاقسىل (%3.7) ۋە ئېفىر ئېكىستراكتىنىڭ (%6.7) ئومۇمىي ھەزىم قىلىنىشى 1250 مىللىگرام/كىلوگرام بېتائىن تولۇقلاش ئارقىلىق ياخشىلانغانلىقى بايقالغان.
ئوزۇقلۇق سۈمۈرۈلۈشىنىڭ ئېشىشىنىڭ بىر سەۋەبى بېتايىننىڭ ئېنزىم ئىشلەپچىقىرىشقا بولغان تەسىرى بولۇشى مۇمكىن. يېقىندا سۈتتىن ئايرىلغان چوشقا بالىلىرىغا بېتايىن تولۇقلاشنىڭ تەسىرى توغرىسىدا ئېلىپ بېرىلغان بىر تەتقىقاتتا، ھەزىم قىلىش ئېنزىملىرىنىڭ (ئامىلاز، مالتازا، لىپاز، ترىپسىن ۋە خىموترىپسىن) پائالىيىتى باھالانغان (1-رەسىم). مالتازادىن باشقا بارلىق ئېنزىملارنىڭ پائالىيىتى ئاشقان، بېتايىننىڭ تەسىرى 2500 مىللىگرام بېتايىن/كىلوگرام يەمگە قارىغاندا 1250 مىللىگرام/كىلوگرام يەمگە قارىغاندا تېخىمۇ روشەن بولغان. پائالىيەتنىڭ ئېشىشى ئېنزىم ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ئېشىشىدىن كېلىپ چىقىشى مۇمكىن، ئەمما ئېنزىملارنىڭ كاتالىزاتورلۇق ئۈنۈمىنىڭ ئېشىشىدىنمۇ كېلىپ چىقىشى مۇمكىن. سىناق تەجرىبىلىرىدە، NaCl قوشۇش ئارقىلىق يۇقىرى ئوسموتىك بېسىم ھاسىل قىلىش ئارقىلىق ترىپسىن ۋە ئامىلاز پائالىيىتىنىڭ چەكلىنىدىغانلىقى كۆرسىتىلدى. بۇ تەجرىبىدە، ھەر خىل قويۇقلۇقتىكى بېتايىن قوشۇش NaCl نىڭ چەكلىمە رولىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ، ئېنزىم پائالىيىتىنى ياخشىلىغان. قانداقلا بولمىسۇن، بۇفېر ئېرىتمىسىگە ناترىي خىلورىد قوشۇلمىغاندا، بېتائىن قوشۇش بىرىكمىسى تۆۋەن قويۇقلۇقتا ئېنزىم پائالىيىتىگە ھېچقانداق تەسىر كۆرسەتمىگەن، ئەمما نىسبەتەن يۇقىرى قويۇقلۇقتا توسۇش رولىنى كۆرسەتكەن.
بېتائىن بىلەن بېقىلغان چوشقالارنىڭ ئۆسۈش ئىقتىدارى ۋە يەم-خەشەك ئۆزگەرتىش نىسبىتىنىڭ ياخشىلانغانلىقى، شۇنداقلا ھەزىم قىلىشچانلىقىنىڭ ياخشىلانغانلىقى خەۋەر قىلىندى. چوشقا يېمەكلىرىگە بېتائىن قوشۇش ھايۋانلارنىڭ ئېنېرگىيە ئېھتىياجىنى تۆۋەنلىتىدۇ. بۇ كۆزىتىلگەن ئۈنۈمنىڭ پەرەز قىلىنىشىچە، بېتائىن ھۈجەيرە ئىچىدىكى ئوسموس بېسىمىنى ساقلاپ تۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىشكە بولغاندا، ئىئون پومپىسىغا (ئېنېرگىيە تەلەپ قىلىدىغان جەريان) بولغان ئېھتىياج ئازىيىدۇ. شۇڭا، ئېنېرگىيە ئىستېمالى چەكلىك بولغان ئەھۋاللاردا، بېتائىن تولۇقلاش ئۈنۈمى ئېنېرگىيە ئېھتىياجىنى ساقلاپ قېلىش ئەمەس، بەلكى ئۆسۈشنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق تېخىمۇ چوڭ بولىدۇ دەپ قارىلىدۇ.
ئۈچەي دىۋارىنىڭ ئېپىتېلىيە ھۈجەيرىلىرى ئوزۇقلۇق ماددىلارنى ھەزىم قىلىش جەريانىدا ئۈچەي بوشلۇقىدىكى ماددىلار پەيدا قىلغان ئىنتايىن ئۆزگىرىشچان ئوسموس شارائىتىغا تاقابىل تۇرۇشى كېرەك. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ ئۈچەي ئېپىتېلىيە ھۈجەيرىلىرى ئۈچەي بوشلۇقى بىلەن پلازما ئوتتۇرىسىدىكى سۇ ۋە ھەر خىل ئوزۇقلۇق ماددىلارنىڭ ئالمىشىشىنى كونترول قىلىش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. ھۈجەيرىلەرنى بۇ خىل قاتتىق شارائىتلاردىن قوغداش ئۈچۈن، بېتائىن مۇھىم ئورگانىك سىڭىپ كىرىش ماددىسى. ھەر خىل توقۇلمىلاردىكى بېتائىننىڭ قويۇقلۇقىغا قارىسىڭىز، ئۈچەي توقۇلمىلىرىدا بېتائىننىڭ مىقدارىنىڭ خېلى يۇقىرى ئىكەنلىكىنى كۆرەلەيسىز. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ سەۋىيەلەرگە يېمەك-ئىچمەك بېتائىن قويۇقلۇقى تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىنلىكى بايقالغان. تەڭپۇڭ ھۈجەيرىلەرنىڭ كۆپىيىش ئىقتىدارى ياخشى ۋە مۇقىملىقى ياخشى بولىدۇ. قىسقىسى، تەتقىقاتچىلار چوشقا بالىلىرىدىكى بېتائىننىڭ مىقدارىنىڭ ئېشىشى ئون ئىككى بارماق ئۈچەي تۈۋرۈكلىرىنىڭ ئېگىزلىكىنى ۋە ئىلېئال كرىپتالارنىڭ چوڭقۇرلۇقىنى ئاشۇرغانلىقىنى، تۈۋرۈكلەرنىڭ تېخىمۇ تەكشى ئىكەنلىكىنى بايقىغان.
يەنە بىر تەتقىقاتتا، ئون ئىككى بارماق ئۈچەي، ئاچ ئۈچەي ۋە ئىلېئۇمدا ۋىللا ئېگىزلىكىنىڭ ئۆرلىشى كۆزىتىلدى، بۇ كرىپتا چوڭقۇرلۇقىغا تەسىر كۆرسەتمىدى. بېتايىننىڭ ئۈچەي قۇرۇلمىسىغا بولغان قوغداش رولى، كوكسىدىيالىق برويلېر توخۇلىرىدا كۆرۈلگەندەك، ئالاھىدە (ئوسموس) كېسەللىكلەردە تېخىمۇ مۇھىم بولۇشى مۇمكىن.
ئۈچەي توسۇقى ئاساسلىقى بىر-بىرىگە زىچ تۇتاشقان ئاقسىللار ئارقىلىق چاپلىشىپ تۇرىدىغان ئېپىتېلىي ھۈجەيرىلىرىدىن تەركىب تاپقان. بۇ توسۇقنىڭ پۈتۈنلۈكى زىيانلىق ماددىلار ۋە كېسەللىك پەيدا قىلىدىغان باكتېرىيەلەرنىڭ كىرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم، چۈنكى بۇلار ياللۇغلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. چوشقالاردا، ئۈچەي توسۇقىغا بولغان سەلبىي تەسىرلەر يەم-خەشەكنىڭ مىكوتوكسىن بىلەن بۇلغىنىشىنىڭ نەتىجىسى ياكى ئىسسىقلىق بېسىمىنىڭ سەلبىي تەسىرلىرىنىڭ بىرى دەپ قارىلىدۇ.
توسۇق ئېففېكتىغا بولغان تەسىرىنى ئۆلچەش ئۈچۈن، ھۈجەيرە لىنىيىلىرى كۆپىنچە ترانسپېتېلىيە ئېلېكتر قارشىلىقىنى (TEER) ئۆلچەش ئارقىلىق سىناق قىلىنىدۇ. بېتايىن ئىشلىتىلگەنلىكى ئۈچۈن نۇرغۇن سىناق سىناقلىرىدا TEER نىڭ ياخشىلىنىشى كۆزىتىلدى. ھۈجەيرىلەر يۇقىرى تېمپېراتۇرىغا (42°C) دۇچ كەلگەندە TEER تۆۋەنلەيدۇ (2-رەسىم). بۇ قىزىتىلغان ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۆسۈش مۇھىتىغا بېتايىن قوشۇش TEER نىڭ تۆۋەنلىشىگە قارشى تۇردى، بۇ ئىسسىقلىققا چىدامچانلىقىنىڭ ياخشىلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، چوشقا بالىلىرىدا ئېلىپ بېرىلغان سىناقلاردا، كونترول گۇرۇپپىسىغا سېلىشتۇرغاندا، 1250 مىللىگرام/كىلوگرام بېتايىن قوبۇل قىلغان ھايۋانلارنىڭ ئاچ ئۈچەي توقۇلمىسىدا زىچ تۇتاشتۇرۇش ئاقسىللىرىنىڭ (ئوككلۇدىن، كلاۋدىن1 ۋە زونۇلا توسۇلۇشلىرى-1) ئىپادىسىنىڭ ئاشقانلىقى بايقالغان. بۇنىڭدىن باشقا، ئۈچەي شىللىق پەردىسىنىڭ زەخمىلىنىشىنىڭ بەلگىسى بولغان دىئامىن ئوكسىدازا پائالىيىتى بۇ چوشقالارنىڭ پلازمىسىدا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلىگەن، بۇ ئۈچەي توسۇقىنىڭ كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. تۈگىتىش چوشقالىرىنىڭ يېمەك-ئىچمىكىگە بېتايىن قوشۇلغاندا، ئۈچەينىڭ تارتىش كۈچىنىڭ ئېشىشى بوغۇزلاش جەريانىدا ئۆلچەنگەن.
يېقىندا، بىر قانچە تەتقىقات بېتائىننى ئوكسىدلىنىشقا قارشى تۇرۇش سىستېمىسى بىلەن باغلاپ، ئەركىن رادىكاللارنىڭ ئازىيىشى، مالوندىئالدېھىد (MDA) سەۋىيىسىنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە گلۇتاتىئون پېروكسىدازا (GSH-Px) پائالىيىتىنىڭ ئېشىشىنى تەسۋىرلىدى. يېقىندا چوشقا بالىلىرى ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان بىر تەتقىقاتتا، ئاچ ئىچىملىكتىكى GSH-Px پائالىيىتىنىڭ ئاشقانلىقى، يېمەكلىك بېتائىننىڭ MDA غا ھېچقانداق تەسىرى يوقلىقى كۆرسىتىلدى.
بېتائىن پەقەت ھايۋانلاردا ئوسموپروتېكتور رولىنى ئويناپلا قالماي، يەنە ھەر خىل باكتېرىيەلەر يېڭى بىرىكتۈرۈش ياكى مۇھىتتىن توشۇش ئارقىلىق بېتائىننى توپلىيالايدۇ. بېتائىننىڭ سۈتتىن ئايرىلغان چوشقا بالىلىرىنىڭ ئاشقازان-ئۈچەي يولىدىكى باكتېرىيە فلورىسىغا ئاكتىپ تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىنلىكى توغرىسىدا دەلىللەر بار. ئىلېئال باكتېرىيەلەرنىڭ ئومۇمىي سانى، بولۇپمۇ بىفىدوباكتېرىيە ۋە لاكتوباكتېرىيەلەرنىڭ سانى ئاشقان. بۇنىڭدىن باشقا، تەرەتتە ئېنتېروباكتېرىيەنىڭ سانى ئازايغانلىقى بايقالغان.
بېتائىننىڭ سۈتتىن ئايرىلغان چوشقا بالىلىرىنىڭ ئۈچەي ساغلاملىقىغا بولغان ئەڭ ئاخىرقى تەسىرى ئىچ سۈرۈش نىسبىتىنىڭ تۆۋەنلىشى بولدى. بۇ تەسىر مىقدارغا باغلىق بولۇشى مۇمكىن: 2500 مىللىگرام/كىلوگرام مىقداردا بېتائىن قوشۇلغان يېمەكلىك تولۇقلىمىسى ئىچ سۈرۈش نىسبىتىنى تۆۋەنلىتىشتە 1250 مىللىگرام/كىلوگرام مىقداردا بېتائىنغا قارىغاندا تېخىمۇ ئۈنۈملۈك بولدى. قانداقلا بولمىسۇن، سۈتتىن ئايرىلغان چوشقا بالىلىرىنىڭ ئىككى خىل تولۇقلاش سەۋىيەسىدىكى ئىپادىسى ئوخشاش بولدى. باشقا تەتقىقاتچىلار سۈتتىن ئايرىلغان چوشقا بالىلىرىدا 800 مىللىگرام/كىلوگرام بېتائىن قوشۇلغاندا ئىچ سۈرۈش ۋە كېسەللىك نىسبىتىنىڭ تۆۋەن ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى.
قىزىقارلىقى شۇكى، بېتايىن گىدروخلورىد بېتايىن مەنبەسى بولۇش سۈپىتى بىلەن كىسلاتالىق تەسىرىگە ئىگە. تېبابەتتە، بېتايىن گىدروخلورىد قوشۇمچە ماددىلىرى كۆپىنچە پېپسىن بىلەن بىرلەشتۈرۈلۈپ ئاشقازان ۋە ھەزىم قىلىش مەسىلىسى بار كىشىلەرگە ياردەم قىلىنىدۇ. بۇ خىل ئەھۋالدا، بېتايىن گىدروخلورىد تۇز كىسلاتاسىنىڭ بىخەتەر مەنبەسى بولۇپ خىزمەت قىلىدۇ. بېتايىن گىدروخلورىد چوشقا يەمىگە قوشۇلغاندا بۇ خۇسۇسىيەت توغرىسىدا ھېچقانداق ئۇچۇر بولمىسىمۇ، بۇ مۇھىم بولۇشى مۇمكىن. سۈتتىن ئايرىۋېتىلگەن چوشقا بالىلىرىنىڭ ئاشقازان pH قىممىتى نىسبەتەن يۇقىرى (pH > 4) بولۇپ، بۇنىڭ بىلەن پېپسىن ئاقسىلىنى پارچىلايدىغان ئېنزىمنىڭ ئالدىنقى پېپسىنگېندىكى ئاكتىپلىشىشىغا توسقۇنلۇق قىلىدىغانلىقى مەلۇم. ئاقسىلنى ئەڭ ياخشى ھەزىم قىلىش پەقەت ھايۋانلارنىڭ بۇ ئوزۇقلۇقتىن تولۇق پايدىلىنىشى ئۈچۈنلا مۇھىم ئەمەس. بۇنىڭدىن باشقا، ناچار ھەزىم قىلىنغان ئاقسىل پۇرسەت خاراكتېرلىك كېسەللىك قوزغاتقۇچى ماددىلارنىڭ كېرەكسىز كۆپىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، سۈتتىن ئايرىۋېتىلگەندىن كېيىنكى ئىچ سۈرۈش مەسىلىسىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇۋېتىدۇ. بېتايىننىڭ pKa قىممىتى تەخمىنەن 1.8 بولۇپ، بۇ بېتايىن گىدروخلورىدنىڭ يېگەندە پارچىلىنىشىغا سەۋەب بولۇپ، ئاشقازاننىڭ كىسلاتالىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ ۋاقىتلىق قايتا كىسلاتالىشىش دەسلەپكى ئىنسانلار تەتقىقاتى ۋە ئىت تەتقىقاتىدا كۆزىتىلگەن. ئىلگىرى كىسلاتا تۆۋەنلىتىش دورىسى بىلەن داۋالانغان ئىتلاردا، بىر قېتىمدا 750 مىللىگرام ياكى 1500 مىللىگرام بېتائىن گىدروخلورىد ئىستېمال قىلغاندىن كېيىن، ئاشقازان pH قىممىتى تەخمىنەن pH 7 دىن pH 2 گىچە كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلىگەن. قانداقلا بولمىسۇن، بۇ دورىنى قوبۇل قىلمىغان كونترول گۇرۇپپىسىدىكى ئىتلاردا، ئاشقازان pH قىممىتى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلىگەن. بېتائىن HCl ئىستېمال قىلىش مىقدارىدىن قەتئىينەزەر، تەخمىنەن 2.
Betaine has a positive effect on the intestinal health of weaned piglets. This literature review highlights the various capabilities of betaine to support nutrient digestion and absorption, improve physical defense barriers, influence the microbiota and enhance defense in piglets. References available upon request, contact Lien Vande Maele, maele@orffa.com